ابوالحسين عبدالرحمان بن عمر صوفي رازي

منجم و رياضيدان ايراني (291-376)

صوفي فاضلي جديد و منجمي عالي مقام و اصلا از فساي فارس بود. در چهاردهم محرم سال 291 در شهر ري چشم به جهان گشود و در سيزدهم محرم سال 376 به رحمت ايزدي پيوست. بنا به گفتۀ خود او در سال 337 در اصفهان در صحبت ابن عميد (ابوالفضل محمد بن حسين) وزير معروف آل بويه به سر مي برد و در سال 349 در دربار عضدالدولۀ ديلمي در اصفهان مي زيست. و مي دانيم كه در سال 359در شيراز به رصد مي پرداخت. وي منجم دربار عضدالدوله بود و اثر بسيار نفيس و معروف خود صورالكواكب را به نام اين پادشاه نوشت و عضدالدوله به شاگردي وي در شناختن صور كواكب افتخار مي كرد. ابوريحان بيروني دربارۀ كارهاي نجومي عبدالرحمان صوفي نوشته است كه مأخذ صوفي اندازه گيري و تفرّس بوده و او عمر خود را در فن معرفت صور كواكب صرف كرده تا آنجا كه به همۀ زوايا و دقايق آن پي برده است.

اثر رياضي وي

اشكال متساوي الاضلاع (في عمل الاشكال المتساوية الاضلاع)

متن اين رساله به عربي است و نسخۀ خطي آن به شمارۀ 5535 در كتابخانۀ آستان رضوي محفوظ است. اين رساله را عبدالرحمن صوفي به دستور عضدالدولۀ ديلمي نوشته و موضوع آن ترسيم چند ضلعيهاي منتظم به ضلع معين با يك فتحۀ پرگار است وچنين شروع مي شود: «امرتي الامير الاجل عضدالدوله مولانا اطال الله بقاه و ادام سلطانه، ان ابيّن له هل يمكن عمل اشكال علي خط واحد مستقيم مفروض مثل المربع و المخمس المتساوي الاضلاع و غير ذلك بفتحه واحده»

خاطر نشان مي كنم كه اين دومين اثر هندسي است كه رياضيدانان ايراني درباره ترسيم اشكال هندسي با يك فتحۀ پرگار نوشته اند. رسالۀ ديگر عبارت است از كتاب في ما يحتاج اليه الصانع من اعمال الهندسه تأليف ابوالوفاي بو زجاتي*. جالب توجه است كه صوفي (متوفي به سال 376) و بو زجاني (در گذشته در سال 388) معاصر يكديگر بوده اند.

◄ منابع

 

استوري P ، ج 2، ص 41 (ش75)
 

سوتر M ، ص62 (ش138) وص212 (ش 30)/ سوتر N ، ص166

الدوميه لي S ، ص109، 111(ش9)
 

صايبلي O ، ص104-107 و جز اينها

بروكلمان1 G ، ص253 / بروكلمان1S ، ص398
 
*فرهنگ زندگينامۀ علمي، ج13، ص149-150
بيروني: آثار الباقية، ص336
 
فهرست دانشگاه، ج3، 829/ ج8 ،ص 281 (ش 1757)
بيروني: قانون، توسط فهرست آن كتاب در آخر جلد سوم، ص5
  
*فهرست رضوي، ج8 ، ص38 ،237
تاريخ نجوم اسلامي، توسط فهرست آن كتاب، ص434
   

فهرست سپهسالار، ج5، ص180، 292

ترجمۀ فارسي فهرست، ص507
 
فهرست فارسي، ج1 ،ص229، 259
ترجمۀ فارسي تاريخ الحكماء، ص314
 
فهرست مجلس، ج2، ص109 (ش197) وج 19، ص72 ، 204
ترجمۀ فارسي كتاب تحديدالاماكن، ص74 265
 
  • فهرست ميكروفيلمها، ج1، ص50، 79، 351
دايرة المعارف اسلام (چاپ دوم فرانسوي، ج1، ص 89 )
  
*قرباني: رياضيدان ايراني،ص95، 112
دايرة المعارف فارسي: عبدالرحمان صوفي سارتن I ، ج1، ص665
  
كراوزه S ، ص463، 464، 489، (ش20)
سزگين5 G ، ص309 / سزگين 6G ، ص 212-215
  
كندي Z ، ص137، (ش 107)
   
گاه شماري، ص55، 335
   
لغت نامه: عبدالرحمان صوفي